Жаргалант сумын нутагт орших Айрагийн гозгор хэмээх дурсгалт газрыг 2008 онд анх музейн ажилтнууд орон нутгийн түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалт газраа тоолох, бүртгэх ажлын хүрээнд анх нээж илрүүлсэн бөгөөд 2010 онд түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалын улсын тооллогоор тооллогын комисс уг газартай танилцан бүртгэн баримтжуулалт хийсэн. 2010 онд аймгийн Засаг даргын 473 тоот захирамжаар хамгаалалтын бүсийг тогтоосон бөгөөд 2011 онд мэргэжлийн байгууллагад хандан орон нутгийн санхүүжилтээр дэвсгэр зэргийг хийлгэсэн.    

  2014 онд Монголын Үндэсний Музей /МҮМ/ 2 булшинд малтлага судалгааны ажлыг анх хийж эхлүүлсэн.

  2015 онд МҮМ, аймгийн ЗДТГ, БСУГ-ын хамтран ажиллах гэрээний дагуу анх удаа орон нутгийн санхүүжилтээр малтлага судалгааны ажил эхэлсэн. Үүнээс хойш 2017, 2018, 2019 ондуудад  орон нутгийн санхүүжилтээр малтлага судалгааны ажил үргэлжлан хийгдэж 116 сая төгрөг зарцуулсан байна.  Малтлагын ажлын үр дүнд гарсан олдворууд сэргээн засварлалт хийгдэж аймгийн музейн үзмэр болсоноор анх удаа Орхон аймгийн музейн сан хөмрөг археологийн үзмэртэй болсон.

Айрагийн гозгорт нийт 110 гаруй булш бүртгэгдсэн бөгөөд тус хугацаанд нийт 23 булшийг малтан судалсан байдаг.

Нийт булшийг том хэмжээтэй, дөрвөлжин хэлбэрийн чулуун өрлөгтэй болон жижгэвтэр хэмжээтэй, цагирган хэлбэрийн чулуун дараастай хэмээн үндсэн 2 төрөлд ангилж болно.

Айрагийн гозгорт малтан судалсан дурсгалыг Хүннүчүүдийн булшны оршуулгын зан үйлтэй харьцуулбал төстэй боловч зарим талаар ялгаатай байна. Оршуулгын байгууламжын хувьд томоохон булшнууд нь урт үүдэвч, бүхий хөмөгт бунханд хүнээ оршуулсан байна.

Оршуулгын зан үйлээс харахад Хүннү нарын булштай төстэй төдийгүй Өвөрмонголын нутагт малтан судалсан Сяньби нарын оршуулгын зан үйлтэй адил юм. Булшны дээжинд он цаг тогтоох С14 судалгааны үр дүнд НТI-III зуунд хамаарч байгаа тул Хүннүгийн сүүл үеэс Сяньбийн эхэн үед холбогдох дурсгал хэмээн үзсэн байна.

2017 онд малтлага судалгаанаас илэрсэн олдворыг хээрийн нөхцөлд стандарт сав, баглаа боодолд боож, олдворыг гадны нөлөөнөөс хамгаалж, хадгалалт хамгаалалтын арга зүйгээр хангах сургалтыг Айрагийн гозгорт зохион байгуулж, Соёлын өвийн төв, Хархорум музей, Дүрслэх урлагийн музей, Улаанбаатар их сургууль, Орхон аймгийн музейн ажилтнууд оролцож, хээрийн дадлага хийсэн.

Мөн онд малтсан 3 булшнаас гарсан олдвор хэрэглэгдэхүүнийг Японы сэргээн засварлагчдын тусламжтай бэхжүүлж, тал хээрийн бүсээс илэрсэн модон эдлэлийг сахарын уусмал ашиглан бэхжүүлэх боломжтой болохыг анх удаа Монголд туршсан юм. Японы талаас Кьюшюгийн түүхийн музейн сэргээн засварлагч Акира Кобояши,  Осакагийн соёлын өвийн хүрээлэнгийн профессор Койжо Ито, сэргээн засварлагч Хироаки Фужита Нара их сургуулийн доктор Оюунтулга, Нагасаки хотын археологийн төвийн сэргээн засварлагч Масаки Катата, Ойта, түүхийн музей ажилтан Юки Хэйда нар хамтран ажилласан болно. Мөн малтлагын үеэр АНУ-ын Калифорн мужийн их сургуулийн багш доктор Кристине Лее / антроплогич/ ажилласан.

Малтлагаар булшны гадуур ус зайлуулах сувгийг хэрхэн байгуулсаныг бүрэн хэмжээгээр гаргасан нь энэ үеийн хот суурины асуудалтай уялдах, харьцуулан судлахад шинэ хэрэглэгдэхүүн болсноос гадна хэдийгээр эрт цагт тонуулчдын гарт өртөж эвдэгдсэн боловч булшны дотоод зохион байгуулалт болон оршуулгын зан үйлийн хувьд шинэ мэдээллийг өгсөн. Уг булшийг байгуулахдаа эхлээд 4 м гаруй гүн, эгц ханатай гонзгой дөрвөлжин нүх ухаж түүний зүүн хойд талын хавчиг ханын ёроолд хөндийлөн малтаж хөмөг бий болгож улмаар хоёр хүнийг тус бүр банзан авсанд зэрэгцүүлэн тавьж оршуулсан байв. Ийм оршуулга Өвөр Монголын Датун хотын ойролцоо болон БНХАУ-ын төвийн бүсийн нутагт орших орших Умард Вэйгийн оршуулгын газруудаас илэрсэн байдаг. Булшнаас гарсан олдворуудыг газар дээр нь мэргэжлийн сэргээн засварлагчдын тусламжтайгаар анхан шатны бэхжүүлэлт, стандарт сав баглаа, боодлыг үйлдэж, сургалтыг зохион байгуулсан нь ихээхэн үр дүнтэй ажил болсон. 4. Ибисоку Монголия компаниар хүний ясанд палеоантропологийн судалгаа хийлгэсэн.

2018 оны малтлагаар гарсан олдворуудад сэргээн засварлалт хийгдэн сан хөмрөгт авсанаас гадна 2015 2017 2018 онуудын малтлага судалгааны ажлын үр дүнд гарсан олдворуудаар Айрагийн гозгорын археологийн шинэ танхимыг нээсэн.

Мөн 2014 оноос хойшхи 5 жилийн малтлага судалгааны ажлын үр дүнгээр Айрагийн гозгорын дурсгалууд" тусгай үзэсгэлэн, эрдэм шинжилгээний хурал 2018.10.24-нд Монголын Үндэсний Музейд зохион байгуулагдаж,“ Сяньби жужаны түүх соёлын судалгаа “ эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулагдаж  монголын нэртэй эрдэмтэн, судлаачид, археологчдын оролцсон 17 илтгэл тавигдсан.

2018 онд Ардын Их сургуулийн докторант Төрбаяр./ малтлага судалгаанд хятадын талаас ажилласан/ Улан-Үдэ хотын Монгол-төвд судлалын хүрээлэн, ОХУ-ын ШУА-ын сибирийн салбарын хүрээлэнгийн археологич Хүннүсудлаач КОНОВАЛОВ ПРОКОПИЙ БАНЮРОВИЧ, судлаач ЦЫДЕНОВА НАТАЛЬЯ ВЛАДИМИРОВНА оюутнуудын хамт ирсэнээс гадна Японы Нара их сургуулийн доктор судлаач М.Оюунтулга. Хархорум музейн хамт олон, Соёлын өвийн төв мэргэжилтүүд хамтран ажилласан.

Харин 2019 онд  явуулсан судалгааны ажил ихээхэн үр дүнтэй болсон хэмээн дүгнэж байна. Археологийн малтлага судалгааны ажлын үр дүнд үүдэвчтэй булш 2, нүхэн булш 3-ийг малтан судалж, хүннү, сяньбийн түүхэнд холбогдох олон арван эд өлгийн зүйлийг илрүүлэв. Дээрх малтлагаар илэрсэн 36 дэсийн 43 ширхэг олдворыг Соёлын өвийн үндэсний төвд сэргээн засварлалт хийгдэн музей үзмэр болон сурталчлагдаж байна Тэдгээр олдворууд дотор урд өмнө илэрч байгаагүй бүсний хүрэл чимэглэлүүд хэд хэдэн булшнаас гарсан нь онцлог юм. Мөн АГ14 булшнаас алт шармал мөнгөн товруу, АГ45 булшнаас алтадсан хүрэл сэнж зэрэг олдворууд гарсан нь Айрагийн гозгороос гарсан анхны алтан эдлэлүүд болно.

Судалгааны үр дүнд Айрагийн гозгорын эзэд нь хүннү, сяньбичүүд болохыг харуулах олон олдвор хэрэглэгдэхүүн илэрснээс гадна АГ45 булшны чулуун үүдэвч нь 2018 онд малтан судалсан АГ40 булшны үүдэвчтэй ижил болохыг тогтоосон нь Айрагийн гозгорын эзэд Хүннүгийн язгууртны булшны үүдэвчийг уламжлан авсан болохыг харуулж байна. Энэхүү судалгааны үр дүнд Айрагийн гозгорын оршуулгад хүннү, сяньбийн харилцан нөлөөлөл, уламжлал байгаа болохыг нотолсон.

Уг олдворууд нь Орхон аймгийн аялал жуулчлалын томоохон нөөц бүтээгдэхүүн юм.

Холбоотой зургууд